Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual Kitabxana

Ə.Əfəndiyev, Z.Əliyeva

"Mirzə Fətəli Axundzadə-200"

 Red.Z.Əsgərli...

2012-ci ildə böyük Azərbaycan mütəfəkkiri, milli dra­ma­turgiyamızın banisi Mirzə Fətəli Axundzadənin anadan olamasının 200 illik yubileyi qeyd olunacaqdır. Bu müna­si­bət­lə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İl­ham Əli­yev "Mirzə Fətəli Axundzadənin 200 illik yubileyinin ke­çi­rilməsi haqqında" 13 aprel 2010-cu ildə xüsusi sərən­cam imzalamışdır. Azərbaycanın görkəmli klassikinin yubi­leyi ərəfəsində Azərbaycan MEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda bir sıra fundamental işlər həyata keçiril­mişdir ki, onlardan biri də "İnformasiya və biblioqrafiya" şöbəsinin hazırladığı M.F.Axundza­dənin həyat və yaradıcı­lığı­na həsr edilmiş fundamental elmi-biblioqrafik nəşrdir. Kitabın elektron variantını bütün Axundovsevərlərin istifadəsinə təqdim edirik. 

Azərbaycan ədəbiyyatında realizmin, milli dra­ma­tur­gi­ya­nın, realist nəsrin banisi, maarifçilik ədəbi məktə­bi­nin me­marı olan Mirzə Fətəli Axund­zadənin yaradıcılığı döv­rü Şərq və Qərb mədə­niy­yətlərinin qarşılıqlı inkişafının daha da vüsət aldığı bir dövrə, XIX əsrin ortalarına təsadüf edir.

Azər­baycan mədə­niyyəti üfüqlərində dan ulduzu ki­mi par­­layan ədibin milli məhdudiyyət bilməyən əsər­ləri rus, fars, ingilis, fransız, alman və s. dillərinə tər­cü­mə edi­lərək, doğ­ma vətəndən uzaqlarda belə müəllifinə şöh­rət qa­zan­dır­mış­dır.

M.F.Axundzadənin yaradıcılığı yalnız Azərbaycan de­yil, bütün Şərq xalqlarının ədəbi-ictimai fikir tarixinə böyük təsir qüvvəsi ilə səciyyələnir. Eyni zamanda ədib haqqında həm doğma vətəni Azərbaycanda, həm də Rusi­ya və bir sıra Şərq və Qərbi Avropa ölkələrində müx­təlif kitablar, mono­qrafiyalar və elmi əsərlər yazılmış, ədibin yaradıcılığı, ictimai fəaliyyəti, ədəbi-elmi görüşləri alimlərin ciddi elmi axtarışlarının mövzusu olmuşdur. Görkəmli ədəbiyyatşünas alim Yaşar Qara­yevin yazdığı kimi "vaxtilə Şərqləşən Qərb­də Esxilin, Sofoklun, Aristotelin oyna­dığı eyni ədəbi-tarixi ro­lu... Qərbləşən Şərqdə oynamış M.F.Axundzadənin" zən­gin və çoxsahəli elmi-ədəbi irsi bu gün də öz müasirliyini sax­lamaqdadır.

Görkəmli yazıçı-dramaturq, materialist filosof, ictimai xa­dim Mirzə Fətəli Axundzadənin yara­dı­cı­lığının tədqiq coğ­­­rafiyası genişlənib, məzmunu də­rin­ləşdikcə yeni-yeni el­mi faktlar, qiymətli məlu­matlar aşkar edilir. Məhz bu sə­bəb­dən M.F.Axundovşünaslıq biblioqrafiyası elmi siste­minin təkmilləşdirilməsi bu gün də aktuallığını saxlayan bir vəzi­fədir desək yanılmarıq. Təbiidir ki, ədibin həyat və yara­dı­cılı­ğı, yaşadığı dövrün ədəbi mühiti, ictimai-siyasi hadisə­lə­ri, haqqında yazılanlar, aparılan tədqiqat işləri ilə maraqla­nan oxucu və ya tədqiqatçı ilk növbədə infor­masiya mən­bələrinə müraciət etməli olur. Bu zaman informasiya mən­bə­lərinin ciddi elmi tədqiqinin nəticəsi olaraq tərtib edi­lən (hər hansı mövzuya və ya görkəmli şəxsiyyətin həyat və ya­radıcılığına həsr edilmiş) biblioqrafik vəsaitlər əvəz­olun­maz əhə­miyyəti inkaredilməzdir.

M.F.Axundzadənin həyat və yaradıcılığına həsr edil­miş və 1920-40-cı illərdə tərtib edilmiş ilk biblioqrafik və­sait­lər - biblioqrafik yaddaş, kütləvi oxucular üçün nə­zərdə tutulmuş biblioqrafik oçerk, müxtəsər ədəbiyyat gös­təriciləri - Azərbaycan elmi-ədəbi mühitində biblio­qrafik fəaliyyətin ilkin nümunələri kimi meydana gəlmişdir.

1929-cu ildə ədibin əsərlərinin müxtəsər siyahısını hazırlayan Ə.Ə.Səidzadə onu "Ədəbi ensiklopediya"nın bi­rin­­ci cildində "M.F.Axundov" başlıqlı məqalənin sonuna əla­və etmişdi.

1920-1938-ci illərdə M.F.Axundzadənin əsərlərinin nəş­ri genilənir, həyat və yaradıcılığı sahəsində tədqiqat xa­rakterli materialların sayı daha da artırdı. Həmin mate­riallar Ə.Qəhrəmanovun tərtib etdiyi və 1938-ci ildə Dövlət Kitab Palatasının nəşr etdiyi 18 səhifəlik biblioqrafik yaddaşda öz əksini tapmış oldu. Biblioqrafik yaddaşın ilk səhifələrində M.F.Axundzadənin əsərlərindən sitatlar verilir, daha sonra giriş məqaləsi və "M.F.Axundov haqqında nə oxumalı" baş­lığı altında müxtəsər tövsiyə xarakterli ədəbiyyat gös­təricisi təqdim edilirdi. 4 min nüsxə tirajla nəşr edilən yad­daşa yal­nız Azərbaycan dilində olan ədəbiyyat daxil edil­mişdi. Küt­ləvi oxucu kontingenti üçün nəzərdə tutulmuş bu vəsaitə elmi-tədqiqat xarakterli materiallar daxil edilməmişdi.

Daha bir tövsiyə xarakterli biblioqrafik siyahı 1938-ci ildə "Revolyusiya və kultura" dərgisinin 6/7 sayında "Av­ropa mətbuatında M.F.Axundov haqqında fikirlər" başlığı ilə dərc dilmişdi.

1939-cu ildə ədəbiyyatşünas alim F.Qasımzadənin "M.F.­Axun­dovun həyat və yaradıcılığı" monoqrafiyası gör­kəmli yazıçı Mir Cəlal Paşayevin re­dak­təsi ilə nəşr edildi. Kitabın sonunda verilmiş biblioqrafik siyahıda M.F.Axund­za­dənin əsərləri və haqqında yazılmış materiallar müxtəlif dillər üzrə sistemləşdirilərək təqdim edilirdi. Lakin burada ədib haqqında yazılanlar materiallar onun əsərləri ilə qarışıq sı­­rada verilmişdi ki, bu da biblioqrafik baxımdan düzgün deyildi.

Sonralar, 1946-1954-cü illərdə kitab nəşrinin inkişafı bədii ədəbiyyat və ədəbiyyatşünaslığa dair daha keyfiyyətli biblioqrafik göstəricilərin də nəşrini tələb edirdi. Axundov­şünaslıq biblioqrafiyası elmi sisteminin təkmilləş­dirilməsi mə­­sələsinə toxunan Q.Məmmədli 1948-ci ildə "Kom­mu­ni­st" qəzetinin 18 sentyabr tarixli sayında "Axundov haq­qın­da biblioqrafiya" sərlövhəli məqaləsində ədibin həyat və yara­dıcılığı haqqında da qısa məlumat verirdi.

1946-cı ildə Azəbaycan SSR EA Xəbərlərinin 1-ci sa­yında təqdim edilən biblioqrafik siyahı müxtəsər xa­rakterdə olsa da, özündən əvvəlkilərdən materiaların düzülü­şündəki yeniliklə fərqlənirdi. Belə ki, siyahıda M.F.Axund­zadənin əsərləri və haqqında yazılan materiallar ayrıca böl­mə­lərdə təqdim edilirdi.

1948-ci ildə M.F.Axundzadə adına Respublika Kitab­xanası Nazim Axundovun tərtib etdiyi "Mirzə Fətəli Axun­dov: Müxtəsər ədəbiyyat gös­təricisi"ni nəşr etdi. Adından gö­­ründüyü kimi tövsiyə xarakterli, 16 səhifəlik yığcam biblio­qra­fik siyahıdan ibarət olan göstəriciyə, rus dilində çox az miq­darda materiallar daxil edilmişdi.

M.F.Axundzadəyə həsr edilmiş ilk biblioqrafik gös­tə­ricinin müəllifi H.Tağıyevdir. Onun 1948-ci ildə tərtib etdiyi "M.F.Ax­un­dov haqqında biblioqrafiya" göstə­ricisi (red. M.C.­Cəfərov) M.F.Axund­za­dənin 1837-ci ildən 1947-ci ilə qə­dər Azər­bay­can dilində nəşr edilmiş əsərlərini, əlyaz­ma­larını və yazıçı haq­qında kitab, məqalə, resenziyalar da daxil olmaqla 813 mənbəni əhatə edirdi. Vəsait tövsiyə xarakteri daşıyırdı və kütləvi oxucunun isifadəsi üçün nəzərdə tutul­duğundan ma­te­rialların seçimi əlverişli deyildi. 1960-cı ildə H.Tağı­ye­vin "Mirzə Fətəli Axundov. Biblioqrafiya" göstə­rici­sinin (red. Ə.Mirəhmədov) ikin­ci təkmilləşdirilmiş nəşri işıq üzü gördü. Burada verilən materialların xronoloji əhatəsi ilk nəşrdən fərqli olaraq, sonrakı onilliyi, 1837-ci il­dən 1957-ci ilə qədərki dövrü (710 mənbə) əhatə edirdi. Gös­təricinin 1960-cı ildəki yeni­dən nəşrində əlyazmalar si­yahıdan çıxarılmış, əvvəlki nəşr­də təsadüf edilən təkrarlar tə­mizlənmişdi. Lakin burada da yal­­nız Azərbaycan dilində olan materiallardan istifadə edil­mişdi.

Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi tənqid sa­həsində biblioqrafik fəaliyyət məsələləri və çatışmazlıqlar ba­rədə söhbət açan ədəbiyyatşünas alim Ə.Mirəhmədov 1949-cu ildə "Biblioqrafik kitabçalarımız haqda" başlıqlı mə­qaləsində natamamlığı biblioqrafiya işində ən ciddi kəsir hesab edirdi. Ə.Mirəhmədov M.F.Axundzadəyə həsr edil­miş və ümu­miyyətlə biblioqrafik vəsaitlərdə xarici dillərdə nəşr edilmiş digər materialların da əhatə edilməsini daha məq­­sədəuyğun sayırdı.

1955-ci ildə Azərbaycan SSR EA Respublika Əlyaz­ma­ları Fondunun mate­rialları əsasında A.Ə.İbrahi­movun tər­­tib etdiyi "Mirzə Fətəli Axundov arxivinin təsviri" adlı nəşr işıq üzü gördü. Bu nəşr elmi-biblioqrafiya tipli nəşr ki­mi əhəmiyyətli olub, ədibin irsini tədqiq edən alimlər üçün ol­duqca böyük töhfə idi.

Axundovşünas alim N.Məmmədovun elmi-tədqiqat əsə­­ri kimi dəyərləndirdiyi digər əhəmiyyətli nəşr Ə.Mirəh­mədovun yuxarıda qeyd etdiyimiz fikrinə qoşularaq ilk tə­şəbbüsdə bulunmuş A.N.Lermanın tərtib etdiyi biblio­qra­fik və­sait oldu. M.F.Axundzadənin həyat və yara­dıcılığına həsr edil­miş rus dilində materialların toplamağa başlayan A.N.­Ler­­man 1962-ci ildə ədibin 150 illik yubileyi mü­na­sibəti ilə "M.F.Axundov rus mətbuatında" ("Мирза Фата­ли Ахун­дов в русской печати") adlı sanballı biblio­qrafik nəşri (red. Ə.Mirəhmədov) təqdim etdi. Onu da qeyd edil­diyi kim hər iki - H.Tağıyevin (1960-cı il nəşri), A.N.Lermanın tərtib et­dikləri biblioqrafik nəşrin redaktoru Ə.Mirəhmədov idi. Dü­zü­lüşünün struk­tu­ru­na görə eyni olan biblioqrafik və­sa­it­lərin fərqi ondadır ki, H.Tağıyevə aid göstəricidə ma­te­riallar nəşr tiplərinə, A.N.Ler­manda isə mövzulara görə sis­tem­ləş­dirilmişdir. Hər iki münasibət tərzi biblioqrafların fər­di ya­naşma üsuludur. Qeyd edək ki, əhatə dairəsinə və rus dilində ma­terialların sistemli təqdiminə görə A.N.Ler­manın tərtib etdiyi vəsait daha mü­kəmməl biblioqrafik gös­tərici sayıla bilər. Burada 1837-ci ildən 1962-ci ilə qədər yal­­nız rus di­lində nəşr edilmiş materiallar (1724 mənbə) öz ək­sini tap­mışdır. Mən­bələrin biblioqrafik təsvirlərinin ümu­mi sayı 1724 göstərilsə də, nəzərə almaq lazımdır ki, tərtibçi eyni materialları müxtəlif aspektdə bir neçə dəfə - məsələn toplu nəşrə daxil olan əsərləri həm ümumi təsvirdə, həm də ayrı-ayrı əsər adlarına görə və ya eynilə həm yubiley nəşri, həm də mövzusuna görə təkrar göstərmişdir. Biblioqrafın bö­yük əməyini xüsusi qeyd etməklə yanaşı nəşrə münasibət bil­dirən A.A.Kunina bölmələr daxilində xronoloji ardıcıl­lıqla verilərkən iri əsərlərin xırda materiallar arasında kölgə­də qaldığını, M.F.Axundzadənin yalnız adının bir dəfə çəkil­diyi lakin ona aid olmayan materialların nəşrə daxil edil­məsinin düzgün olmadığını bildirirdi. Biblioqrafik nəşrin st­ruk­­tu­run­­da­kı ardıcıllığa da münasibətini bildirən ədəbiy­yat­şünas Ş.Qurbanov "M.F.Axundov rus mətbuatında" adlı məqa­lə­sində bu nəşrdə bir çox faktiki materialların qeydə alıma­masına təəssüfünü bildirirdi. Axundovşünas N.Məm­mə­­dov isə A.N.Lermanın bu və ya digər nəşr, material haq­qın­­­­da dəqiqləşdirmələrinə diqqət çəkərək, onların bəzən doğ­­­ru ol­ma­dığını göstərirdi.

1982-ci ildə ədibin yubileyi ərəfəsində Azər­baycan EA Elmi Kitabxanasında kiçik formatda tövsiyə xarakterli 60 səhifəlik "Mirzə Fətəli Axundov-170" biblioqrafik gös­təri­cisi nəşr edilir.

Beləliklə, Axundovşünaslıq biblioqrafiyası məktəbi bütün tarixi nəşr mərhələləri boyu inkişaf yolu keçərək - biblioqrafik yaddaş, kütləvi bibliorafik oçerk, müxtəsər ədə­biyyat göstəricisi, şəxsi biblioqrafiya, arxiv materialları­nın biblioqrafiyası, elmi-biblioqrafik oçerk kimi biblioqrafik fəaliyyət nəticələrində öz əksini tapmış oldu. Lakin bütün bunlara baxmayaraq M.F.Axundzadəşünaslıq biblioqrafiya­sın­­da boşluqlar və ədibin həyat və yaradıcılığını tam əhatə edə­­cək fundanental elmi-biblioqrafik nəşrə ehtiyac qal­maq­da idi.

M.F.Axundzadənin Azərbaycanda, eyni zamanda Şərq və Avropa ölkələrində, xüsusilə qardaş Türkiyədə nəşr edi­lən əsərləri, haqqında yazılan və dərc edilən materiallar, ədi­­bin həyat və yaradıcılığına həsr edilmiş tədqiqat işləri tam əhatədə yuxarıda adı çəkilən biblioqrafik ğöstəricilərin heç birində öz əksini tapmamışdır.

Müstəqillik qazandığımız əsrimizdə Azərbaycan klas­sik­lərinin həyat və yaradıcılığına yeni rakursda, milli ədəbi, mədəni, mənəvi, tarixi dəyərlərimiz baxımından yanaşılması Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının mühüm vəzifəsidir. Bu vəzifə müasir biblioqrafiyanın tədqiqatçı funksiyasının qar­şısına da yeni tələblər qoyur. Çünki həsr edildiyi möv­zudan asılı olmayaraq, mükəmməl tərtib edilmiş hər hansı biblio­qrafik vəsait həm tədqiqat funksiyasını daşıyır, həm də pa­ra­lel olaraq praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxım­dan, M.F.Axund­zadənin həyat və yaradıcılığının daha mü­kəm­məl və əhatəli öyrənilməsi məqsədilə tərtib və təqdim edilən fun­­damental elmi-bib­lioqrafik göstərici ədibin yara­dıcılığı ilə yanaşı, onun zəngin irsini tədqiq edən ayrı-ayrı müəllif­lə­rin əsərlərini, yaşadığı dövrə, ictimai-siyasi fəaliy­yətinə, hə­min dövrün ədəbi mühitinə və s. dair materialları izlə­mə­yə, seçməyə imkan verir. Onu da qeyd edək ki, göstə­ri­ci­dən istifadəninin əlverişli olması məqsədilə M.F.Axund­za­dənin ki­tab halında nəşr edilən əsərləri xronoloji ardı­cıllıqla, dövri mətbuatda və toplularda dərc edilmiş əsərləri isə janrlar üz­rə sistemləşdirilərək əlifba sırasında təqdim edil­mişdir. Tə­bii­dir ki, Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli klassikinin həm əsərləri, həm də haqqında materillar külli-miqdarda or­ta və ali məktəb dərsliklərində, xrestomatiya və antolo­gi­ya­larda öz əksini tapmışdır ki, biblioqrafik vəsaitdə onların əsasən ilkin nəşrlərinə üstünlük verilmiş, haqqında yazılmış sanballı elmi nəşrlərin mündəricatı açıqlanmışdır.

Ümidvarıq ki, M.F.Axundzadənin 200 illik yubileyi mü­nasibəti ilə çap edilən və səhifələrində minlərlə mənbə­nin adı, çap yeri, həcmi göstərilən vəsait tədqiqatçı alimlər, doktorant və dissertantlar, ali məktəb tələbələri, magistrant­lar, ümu­miy­yətlə bütün maraqlananlar üçün gərəkli bir nəşr olacaqdır.

Vəsaitə dair öz rəy və iradlarını bildirəcək oxuculara əvvəlcədən öz minnətdarlığımızı bildiririk.

Zakirə Əliyeva

Azərbaycan ədə­biyyatı: XIX və XX yüzillər, B., 2002, s.166

Kommunist, 1949, 30 iyul.

Red.: M.Sultanov, Bakı: Azərbaycan SSR EA nəşr-tı, 1955,293 s.

Кунина. Мирза Фатали Ахундов в русской печати 1837-1962 гг (О библиографическом указателе А.Н.Лермана) // Советская библиография. -1963.- №2.- с. 118-120.

Ədəbiyyat və incəsənət, 1964, 29 fevral.