Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual Kitabxana


ƏSAS SƏHİFƏ e-KİTABXANA e-NƏŞRLƏR MÜƏLLİFLƏR HAQQIMIZDA ƏLAQƏ

🕮Seçilmiş kitablar🕮

    

"Səfəvilər". Mübahisəli, sübyektiv fikirlər, bəzən qərəzli, bəzən pafoslu mülahizələrlə dolu bir kitab olaraq Səfəvilər tarixinə yeni, tam fərqli bir baxış sərgiləmək məqsədilə yazılıb.

Müəllif:

Güntay Gəncalp


Kateqoriya:

Tarix. Tarix elmi



Qısa Təsvir:

Güntay Gəncalp. "Səfəvilər". Mübahisəli, sübyektiv fikirlər, bəzən qərəzli, bəzən pafoslu mülahizələrlə dolu bir kitab olaraq Səfəvilər tarixinə yeni, tam fərqli bir baxış sərgiləmək məqsədilə yazılıb. Bu günə qədər tarix üzərinə bir tərəfli yanaşmalar və ona mədhiyyələr yağdırmalar yalnız ziyan vermiş və in­sanların tarix üzərinə düşünmə imkanlarını don­dur­muş­dur. Bu əsərdə Azərbaycan tarix elmi üçün bilinməyən “şüubiyyə” kimi yeni anlayışlar ortaya qo­yulmuş və Sə­fə­vilərlə şüubiyyə hərəkatının əlaqələri geniş ölçüdə araş­dırıl­mışdır. Kitabda Səfəvi kimliyinin doğuşu və iqtidara yük­səlişi fərqli bir bucaqdan in­cələnib dəyərləndiril­miş­dir.


Baxış sayı: 4044
    
    


Güntay Gəncalp: 

"Səfəvilər"

Mübahisəli, sübyektiv fikirlər, bəzən qərəzli, bəzən pafoslu mülahizələrlə dolu bir kitab olaraq Səfəvilər tarixinə yeni, tam fərqli bir baxış sərgiləmək məqsədilə yazılıb. Bu günə qədər tarix üzərinə bir tərəfli yanaşmalar və ona mədhiyyələr yağdırmalar yalnız ziyan vermiş və in­sanların tarix üzərinə düşünmə imkanlarını don­dur­muş­dur. Bu əsərdə Azərbaycan tarix elmi üçün bilinməyən “şüubiyyə” kimi yeni anlayışlar ortaya qo­yulmuş və Sə­fə­vilərlə şüubiyyə hərəkatının əlaqələri geniş ölçüdə araş­dırıl­mışdır. Kitabda Səfəvi kimliyinin doğuşu və iqtidara yük­səlişi fərqli bir bucaqdan in­cələnib dəyərləndiril­miş­dir.


Şah İsmayıl: Azərbaycanı quran, yoxsa ona ən böyük zərbəni vuran?

(Debat)


Güntay Gəncalp: 

- Azərbaycanla qızılbaşların əsla əlaqəsi yoxdur. Onlar Azərbaycanı işğal etdilər, soyqırım etdilər. Siz tarixi bilmirsiz. Şah İsmayıl anasını niyə öldürmüşdü? Tarixçilər yazır bunu.

Dilavər Əzimli:

- O anasını öldürməmişdi. Ögey anasını öldürmüşdü. Bu da başqa məsələdir, əziz dost...

“Pen klub”da Güntay Gəncalpın “Səfəvi kimliyinə fərqli baxış - Səfəvilər” kitabını ("Qanun") müzakirə etdik. Güntay Gəncalpın, tarixçi alim Dilavər Əzimli, araşdırmaçı Əkbər Nəcəf və jurnalist Fəxrəddin Hacıbəylinin iştirakı ilə. PROQRAMI

"SƏFƏVİLƏR ADAMYEYƏN OLUB”

Şahnaz Bəylərqızı: - Güntay Gəncalp bəzi nümunələr göstərməklə səfəvilərin “leşyeyən” olduğunu yazır. Bu məsələ də kitabı oxuyan bir çox insanlar arasında xoş qarşılanmadı. Hətta filosof Niyazi Mehdi cavab yazdı ki, Şah İsmayılı vəhşi kimi təqdim etməyin. Belə bir hal olubmu səfəvilər arasında?

Əkbər Nəcəf: - Güntay bəy kitabında “çegən” deyən  qrupdan bəhs edir. “Dexoda” lüğətindən istifadə edir və yazır ki, çegən çiy ət yeyən mənasındadır. Halbuki çegillər böyük bir tayfadır. Qaraxanlılar, Qəznəvilər dövlətinin qurulmasında iştirak ediblər. Bir tayfanın adını adamyeyənlər üzərinə qururlar. Belə olmaz! İkincisi, adam yemək bir çox xalqların mədəniyyətində, tarixində var. Biz “belə şey olmayıb” deyə bilmərik. Amma bu da var ki, müəllif adamyeyənlər məsələsində iki qaynaqdan istifadə edib.

Ş.B: - Etibarlı qaynaqlardır?

Ə.N: - Qaynaqların biri Osmanlıya aiddir. Şah İsmayılın döyüşdüyü Osmanlıya. Və əsasən Osmanlı ideologiyasına xidmət edir. Bitlisinin əsəridir. Digəri də naməlum müəllifin əsəridir, Kembric Universitetində bir nüsxəsi olduğu deyilir...

Dilavər Əzimli: -  Bizim tayfaya da rayonda adamyeyən deyirlər. Mən özüm Əfqanıstanda xidmət eləmişəm. İlan da yemişəm, tarakan da yemişəm. Bu, vəhşi diviziyadır da.

Fəxrəddin Hacıbəyli: - İdeologiya gətirən, dini təriqətin başında duran adamın adamyeyən dəstə saxlaması, Şeybani Xanın kafa tasında şərab içməsi uyğunsuzdur. İslamda belə şey ola bilməzdi. Bizim Şah İsmayıla yanaşmamız, baxışımız, onun idol səviyyəsinə qaldırmamız hara, bu hara...

ŞAH İSMAYIL TÜRK DİLİNİ DÖVLƏT DİLİ ELAN ETMƏMİŞDİ?

Ş.B: - Daha bir mübahisə mövzusu. Güntay Gəncalp yazır ki, Şah İsmayılın türk dilini dövlət dili elan etməsi sovet elminin uydurmasıdır. Ortada bununla bağlı sənəd yoxdur... Sizin cavabınızı eşidək.

D.Ə: - Güntay bəy də bilər, Vilayəti deyir ki, Səfəvilər türk dilində yazıblar. Hətta avropalı tarixçilər yazırdılar ki, Şah Abbasın sarayında ancaq başı bədəninə ağırlıq edən farsca  

​​danışa bilərdi. Şah Abbas öz müəllimini türkü təhqir etdiyinə görə öldürdü. Və ya yenə şahidlər yazırlar ki, Səfəvilərdə hərbi komanda türkcə verilirdi, dualar türkcə oxunurdu. Sultan Hüseynin məktubları türkcə olub. Xətai özü hansı dildə yazırdı?

Güntay Gəncalp: - Azərbaycan sözünü tarixdən qaldırıb, onun yerinə İran sözünü gətirən Şah İsmayıl olub.

D.Ə: - Yalan sözdür. Mənbə göstər. Şah İsmayıl dövründə İran sözü yoxdur, Qızılbaş dövləti var.

F.H: - Şah İsmayılla bağlı vurğuladıqları əsas məsələ budur ki, Şah İsmayıl türk dilini dövlət dili elan etdi, dili dövlət səviyyəsinə qaldırdı. Mənim sualım belədir: əcəba, Şah İsmayılda belə türkçülük bilinci varıydısa, türk dilinə belə sayğı vardısa nədən 4 övladına qoyduğu addan biri türk adı deyildi?

Ə.N: - Hansı hökmdarın adı türkcədir ki? Üstəlik insan müsəlman olduqdan sonra istənilən adı seçə bilər.

D.Ə: - Osmanlıda da Osman, Süleyman, Səlim adları qoyulurdu.

Ə.N: - Əmir Teymur övladlarına türk adı qoyurdu, ya səlcuqlar türk adları qoyurdular?

GÜNTAY GƏNCALP: “SƏFƏVİLƏR AZƏRBAYCANLILARI DİLİNDƏN VƏ KİMLİYİNDƏN UZAQLAŞDIRDI”

Ş.B: - Güntay Gəncalp yazır ki, səfəvilik 2 əsas üzərində qurulub: irançılıq və şiəçilik. “Hər ikisi də fars kimliyinin təməllənməsinə xidmət edib”. Müəllif iddia edir ki, səfəvilər Azərbaycan türkünə təkcə şiəliyi gətirmədi, həm də onu dilindən və kimliyindən uzaqlaşdırdı.  

G.G: - “Səfəvilər” kitabını millətimizin düşdüyü duruma çarə axtarmaq üçün, oxuduqlarımı, ​​axtarışlarımı bir yerə toplayıb nəticə çıxarmaq üçün yazmışam. Nədən Azərbaycan türkünün, xüsusən də İranda 30 milyon türkün heç bir statusu yoxdur? Və bu 500 ildir belədir. Xüsusən də 1900-cü illərdən başlayaraq 1918-ci ildə Quzey Azərbaycanda milli dövləti quran aydınlarımızın da bu istiqamətdə fikirlərinə şahid oldum. Rəsulzadə, Sabir, Hüseyn Cavid, bütünüylə aydınlaşmanın təməlini qoyanlar Azərbaycan türkünün geri qalmasını səfəviliklə bağlayıblar. Ordubadinin yazdığı kimi bir kəndi erməni dəstəsi viran qoyur, özünü müdafiə etmək əvəzinə sağ qalanlar gedib Aşura günü başını yarır, saçın yolur, yas saxlayır. Mən də bu zərurətdən yazdım həmin kitabı.


“BİZ SƏFƏVİLƏRİ YENİDƏN ÖYRƏNMƏLİYİK”

Dilavər Əzimli: - Sizin səfəvilər haqda baxışınız indiki İrana olan münasibət əsasında formalaşıb. Siz bu işlə professional şəkildə məşğul ola bilməzsiz. Ən azı ona görə ki, sizin əlinizdə lazımı mənbələr yoxdur.  Sizin istinad etdiyiniz Rəsulzadə, Zərdabi və başqaları artıq köhnəlib. XIX əsrin sonlarında bu məsələ ideoloji xəttə xidmət edirdi, onlar da bunun təsiri altında o cür fikirlər söyləyirdilər. Siz kitabda İslam tarixini də düz verməmisiz. Əhməd Yaşar Ocaq deyirdi ki,  biz səfəviləri yenidən öyrənməliyik. Siz Trimenqimi tanıyırsızmı? O yazırdı ki, orta əsrlərdə səfəvilərin yaratdığı Əli obrazı imam Əli deyil. Bu, göy tanrı inancından gələn bir surət idi. Və orta əsr qızılbaşlığı türk şaman sistemini əks etdirirdi... Güntay bəy, sən Şeyx Səfiyəddindən əvvəlki məktəbi araşdırmalıydın. Şeyx Səfiyyədindən Şah İsmayıla kimi 250 illik məsafə var. Siz indiki şiəliklə orta əsr şiəliyini ayırd edə bilmirsiz. Səfəvilər dövləti Azərbaycan dövlətçiliyinin şah nöqtəsidir.

“ŞAH İSMAYIL ANASINI NİYƏ ÖLDÜRTMÜŞDÜ?”

G.G: - Dilavər bəy aşağılayıcı yanaşır. “Siz filan kitabı oxumusuzmu” filan. Fikirlərinizi söyləyin.

D.Ə: ​​- Siz publisistika yazmısız.

G.G: - O Səfəvilər dövləti hardan Azərbaycan dövləti oldu? Axı bu fikri niyə atmısız ortaya?

D.Ə: - Şah İsmayıl özü deyir ki, dövləti Qızılbaş, paytaxti Təbriz.

G.G: - Qızılbaşlığın Azərbaycanla nə əlaqəsi var? Qızılbaşlıq Anadolu məhsuludur.  Azərbaycanla qızılbaşların əsla əlaqəsi yoxdur. Onlar Azərbaycanı işğal etdilər, soyqırım etdilər. Siz tarixi bilmirsiz. Şah İsmayıl anasını niyə öldürmüşdü? Tarixçilər yazır bunu.

D.Ə: - O anasını öldürməmişdi. Ögey anasını öldürmüşdü. Bu da başqa məsələdir, əziz dost.

“RAFİQ TAĞINI ÖLDÜRƏN ELƏ ŞAH İSMAYILIN QOYDUĞU SİSTEMDİR”

G.G: - Faciə budur ki, İran türkünün belini səfəvilər qırdı. Bu gün Azərbaycanda Rafiq Tağını öldürən də Şah İsmayılın qoyduğu sistemdir.

Əkbər Nəcəf: - Mən demirəm ki, Güntay bəyin bütün iddiaları səhvdir. Amma kitabda tutarsızlıqlar da var. Güntay bəy haqlıdır ki,  qızılbaşlıqda ciddi bir Anadolu kimliyi var. Amma Anadolu türkləri deyəndə bilinməlidir ki, o zaman indiki coğrafi anlayış yox idi, Anadolu Azərbaycan türklərindən hələ qopmamışdı. İkinci məsələ. İndi hamı deyir ki, Azərbaycan səfəvi dövləti, İran səfəvi dövləti. Şah Abbasa qədər olanları Azərbaycan səfəviləri hesab edirlər, ondan sonranı İran səfəviləri. Belə bir şey yoxdur. Səfəvi dövləti özünə dövləti-qızılbaş deyib. Bu, dövlətin rəsmi adıdır. Ağa Məhəmməd şah Qacar da öz dövlətini Qızılbaş dövləti adlandırıb... Güntay bəyin kitabında əsas xətt şüubiyyə məsələsidir. Və şüubiyyə məsələsini müəllif tamamilə fars, şiə kimliyinin üstünə qoyur. Biz orta əsrlərdəki proseslərə “fars millətidir, türk millətidir” deyə və ya hər hansı məzhəbi bir millətlə eyniləşdirə bilmərik. Lap tutaq ki, siz dediyiniz kimi şüubiyyə 500 il ​​mübarizə apardı və Şah İsmayıl zamanında fürsət tapıb farsçılıq ənənəsini, sifətini ortaya çıxardı. Bəs bu vaxta qədər niyə bunu etmədilər? Axı əllərində böyük imkanlar vardı. Büreyxilər dövləti vardı, Samanilər vardı.  Bir də soruşmaq istəyirdim ki, kitabı tamamlayandan sonra oxudunuzmu?

“ŞÜUBİ MƏXFİ HƏRƏKATI FİRDOVSİYƏ “ŞAHNAMƏ”Nİ YAZDIRMIŞDI”

G.G: - Təşəkkür edirəm Əkbər bəyə, mənim kitabımı oxuduğuna görə. Amma o kitabla bağlı fikirlərini yazanda bir az aşağılayıcı yöntəm qullanıb. Bəzi məqamlarda haqlıdır, özəlliklə imla səhvləriylə bağlı. Mən kitabı bitirəndən sonra bircə dəfə oxumuşam... Mən yazmamışam ki, şüubiyyə farsdır. Amma şüubiyyənin mərkəzində fars durur. Ərəblərin Orta Doğuda devirdiyi ən böyük dövlət – Sasanilər fars dövlətiydi.

D.Ə: - Fars dövləti deyil.

G.G: - Bəs bu farslar hardan gəldi? XI əsrdə göydən gəldi? Bunun da bir dövləti olub. İkincisi, Sayın Əkbər bəy, IX əsrdə şüubi məxfi hərəkatı Firdovsiyə “Şahnamə”ni yazdırmışdı. Deyirsiz ki, şüubiyyə 500 il mövcud ola bilməzdi, şüubiyyənin 700 ildən artıq gizli fəaliyyəti olub. Səlcuqlarla Qəznəviləri onlar durdurmuşlardı. Bir də fars dilində yazmaq başqa şeydir, şüubi  inanc başqa şeydir. Mən kitabda da yazmışam ki, şüubiyyə imamların soyunu sasanilərə bağlayır. Və şüubiyyənin güclü qanadlarından biri ismailiyyə idi. İsmailiyyə hərəkatına mənsub olmaq üçün adamın damarlarında fars qanı axmalı idi. Və Şah İsmayıl da bu düşüncə mühitində yetişdi.

“HÖKMDAR SOYLARINI ARAŞDIRSAQ, BU İŞİN İÇİNDƏN ÇIXA BİLMƏRİK”

Ə.N: - Əzizim Güntay bəy, biz əgər o dövrdə bütün hökmdar ailələrinin özlərini hansı soyun davamçısı saydığına, iddia etdiyinə baxsaq, bu işin içindən çıxa bilmərik. Məsələn, Şah İsmayılın ortadan qaldırdığı Şirvanşahlar da bir müddət Sasani soyundan olduqlarını  ​​iddia ediblər. Sülalənin adını Kəsranilər qoyublar. Bunlar siyasi, hakimiyyət iddialarıyla bağlıydı. Biz bu günün siyasi, sosial baxışları ilə orta əsr baxışını eyniləşdirə bilmərik. Tarixi biz dövrümüzə daşıyırıq. Amma zəhmət çəkib nə baş verdiyini araşdırmırıq. Şüubiyyə qurucusu arasında yəhudi də vardı, xristian da vardı.

“İÇİNDƏ ÇABALADIĞIMIZ BİR ÇOX BƏLALARIN ALTINDA ŞAH İSMAYILIN İMZASI VAR”

Fəxrəddin Hacıbəyli: - Məncə, içində çabaladığımız bir çox bəlalar var ki, onların altında məhz səfəvi imzası var, Şah İsmayıl imzası var. Məsələn, Azərbaycanın həm türk, həm islam dünyasında sahibsiz ada olmasının, özünə yer tapa bilməməsinin səbəbi məzhəb ayrılığıdı, məncə. Mən bir fakta toxunmaq istəyirəm, Şirvanda Şirvanşah Fərrux Yassarın qəbri aşkarlanıb. Dostlar da içra hakimiyyətinə müraciət ediblər ki, qəbr abadlaşdırılsın. Amma imtina olunub, səbəb kimi Fərrux Yassarın Şah İsmayıla qarşı olması göstərilib.

Ə.N: - Səfəvilərlə Şirvanşahlar niyə düşməndirlər bilirsizmi?

F.H: - Məzhəb ayrılığına görə.

Ə.N: - Şirvanşahlar Şeyx Zahid Gilaninin müridlərini qətl etdilər. Bütün nifrət də ordan başladı. Bu hadisə Şah İsmayıl və Cüneyddən əvvəl idi. İkinci məsələ. Siz elə hesab edirsiz ki, o dövrdə Şirvanda ancaq sünni xalq vardı, başqa məzhəb də yox idi? Xeyr, elə deyil. Elədirsə, niyə hürufilər Şirvanda hərəkət etdilər? Hürufiliyin ki sünniliklə əlaqəsi yoxdur. 

D.Ə: - Fəxrəddin bəy, mən bu Şirvanşah, Şah İsmayıl söhbəti salanlara həmişə demişəm ki, onların ikisi də azərbaycanlıdır. Şah İsmayılın ən böyük arzusu Azərbaycan ərazilərini vahid dövlətdə birləşdirmək idi. İkincisi, Şirvanşah İbrahim də Təbrizi götürmək istədi, alınmadı. Mən yenə deyirəm ki, Şirvanşahlarla Qızılbaşlar arasında məzhəb söhbəti ​​ikinci dərəcəli söhbət idi. Əsas Azərbaycan dövləti yaratmaq idi.

F.H:- O zaman azərbaycançılıq, Azərbaycan dövləti sözü yox idi.

D.Ə:- Niyə yox idi? Şah İsmayılın sözü var: “Sizə Azərbaycan lazımdır, yoxsa Gülüstan qalası?” Ərəb tarixçiləri yazırlar ki, Xorasandan tutmuş Dərbəndə kimi, Anadoluya kimi Azərbaycan torpaqlarıdır. Niyə yoxdur, oxuyun da tarixi.

Ə.N: - Hətta mixi yazılı əsərlərdə, 7-8-ci əsrdə Azərbaycan adı keçib. Amma burda bir şey var, coğrafiyanın adı üstündə millət inşa edə bilmərik...

BU, DEBATDAN SEÇMƏ FİKİRLƏRDİR. PROQRAMA TAM ŞƏKİLDƏ BAX:  

http://www.azadliq.org/content/article/24610090.html


 

Nəsib Nəsibli.  SƏFƏVİ MÜƏMMASI – 2


Müzakirəyə çıxarılmış bu mövzu ilə bağlı ikinci yazımda Güntay Gəncalpın bəzi tezislərinə şübhələrimi, suallarımı, əks-tezislərimi yazmağı düşünürdüm. Amma müzakirə başqa istiqamətə yönəldi/yönəldildi. Kitabın əsas ideyası unudulmaqda, müzakirələr bayağılaşmaqda, Şah İsmayıl Xətai şəxsiyyəti  üstündə yoğunlaşmaqdadır. Azad İnternet məkanının imkanlarından istifadə edən bir para taxma adlar aşağılamaları, təhqirlərı, qəzəbləri ilə meydan sulamaqdadırlar. Bu yazımın məqsədi ünvanıma söylənmiş yersiz, əsassız ittihamlardan şikayətlənib, onlara cavab vermək deyil. Bu, bəndəniz üçün təəccüblü deyil. Güney Azərbaycan haqqında yazanda dedilər “sənin yerin türmədir”, 80-ci illərin sonlarında Cümhuriyyət haqqında yazanda dedilər “başının bir gülləsi əskikdir”, Nərimanovun Azərbaycan istiqlalına münasibəti haqqında yazanda Qızılhacılı camaatı xəbər göndərdi ki, “gəlib nəslini kəsərik”, millətləşmə prosesində Şiəliyin rolu haqqında yazanda Rafiq Tağının taleyini xatırlatdılar... Bir gün MM-də çıxışımda demişdim ki, millli qəhrəman kimi hələ də təbliğ olunan Qubalı Fətəli Xanın, Allah eşqinə, qəhrəmanlıqlarını doğru-dürüst sadalayın ki, biz də bilək. Yüksək vəzifə sahiblərindən birisi, özü də professor dedi ki, “bizim bu rəsmi qəhrəmanlar olmasa belə, biz onları uydurmalıyıq.” Bax, bu, prinsipial yanaşmadır, onun üstündə durmağa dəyər.

 Birincisi, milli tariximizdə o qədər qəhrəman var ki, onları uydurmağa heç ehtiyac yoxdur. Elə Fətəli Xanın oğlu Şeyxəli Xan. 1822-ci ildə ölümünədək əldə silah Rus işğalına qarşı vuruşub. Amma Azərbaycanın bu Şeyx Şamilinin adı rəsmi tarixçilikdə yoxdur. Üstəgəl, keçmişimiz yalnız qəhrəmanlıqlardan ibarət olmayıb. Acı məğlubiyyətlər, aldanmalar nə qədər desən olub. Yeri gəlmişkən, onlardan biri də cəngəvər, fədakar, qəhrəman Qızılbaşların acı məğlubiyyəti, Fars hiyləgərliyinin alətinə çevrilmələri olub.

 İkincisi, Sovet dövründə bizə sırınmış saxta kimlik, bu sıradan təhrif edilmiş tarix konsepti bəzi tarixsevərlər üçün indi çox əziz olub. Ondan qopa bilmirlər. Bizə sırınmış “Azərbaycanlı” adı kimi. Heç sevmədiyim, amma acı həqiqət olan bir fikri burada təkrarlamaq istərdim. Bu fikir Amerikalı alim S. Enders Wimbusha məxsusdur. O hesab edir ki, bügünkü “Azərbaycanlılar” dünyada analoqu olmayan xalqdır və yazır: “Bildiyim qədərincə, heç bir yabançı qüvvə başqa bir xalqa, hətta Navaholara [ABŞ-dakı qırmızı dərili toplumlardan biri] belə, bu qədər uğurla yad kimlik sırıya bilməmişdir.”(S. Enders Wimbush, The Politics of İdentity Change in Soviet Central Asia, Central Asian Survey, vol. 3, no 3, 1985, p.71.)

 Bu yazının əsas məqsədi bir daha kitabın başlıca ideyalarına diqqəti çəkməkdir. Güntay Gəncalp hesab edir ki, Səfəvi dövləti teokratik rejim yaratdı; zor və kütləvi qətllərlə Şiəliyin yeganə rəsmi məzhəb olaraq sırınması tolerant dini-düşünsəl ortamı aradan apardı; bu hadisədən ən çox zərər çəkən Türklük oldu; Xomeyni rejiminin tarixi kökləri Səfəvilərə gedib çıxır; günümüz Türklərin İranda məzlum durumda qalmağının əsas səbəblərindən biri də məhz Səfəvilik düşüncəsidir.

 Bu tezislərə qarşı müzakirə gedişində tutarlı əks-tezislər qoyulmadı, ya da hələlik qoyulmayıb. Amma tariximizin bu mühüm dövrünə maraq lazımınca dəyərləndirilməlidir. Bu, triumf, yoxsa tragediya dövrüdür? Məncə, orta olmayıb.

 Son 10-15 ildə apardığım araşdırmaların nəticələri ilə kitabın əsas tezisləri üst-üstə düşdüyündən Güntay Gəncalpa bu zəhmətlərindən dolayı təşəkkür etməyi lazım bilmişdim. Səfəvi mövzusuna millət-dövlət nəzəriyyəsindən yanaşsaq nə alınır?

  1. XVI-XVII yüzillərdə İngiltərə, Niderland, Fransa və qismən İsveçdə millət-dövlət quruculuğu prosesi başlandı. Bu dövrdə Martin Lüterin İncili Alamancaya çevirməsi (1522-42), Alman kilsəsinin (Lüteranlığın) yaranması, Alman ədəbiyyatının və təhsil sisteminin ortaya çıxması məlum tarixi faktlardır. Bundan sonra Avropanın başqa ölkələrində də millət quruculuğu (nation-building) sürəci başladı.

 

  1. Maraqlıdır ki, Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin (ölümü 1478) Quranı Türkcəyə çevirmək əmri verməsi bu hadisələrdən əvvəl başlamışdı. XV yüzil Azərbaycan və Anadoluda Türkcənin yayılmasının və inkişafının yeni dövrü idi. Bu dilin dövlət həyatında, ədəbiyyat və elmdə rolu artmışdı. Cahanşah Qaraqoyunlu, Uzun Həsənin oğlu Sultan Yaqub Farsca yanaşı Türkcə də şeirlər yazmışlar.

 

  1. Qızılbaş tayfa başçılarının İsmayıl Səfəvini hakimiyyətə gətirmələri, Səfəvi teokratik-totalitar dövlətinin yaranması ilə Azərbaycanda da özünü göstərməkdə olan  etnik konsolidasiya prosesinin ilkin bəlirtiləri yox oldu. Məzhəb ayırımının siyasi-hüquqi səviyyəyə çatdırılması Türklərlə Farsları “məzhəb qardaşı” yapdı, hakimiyyətin, ədəbiyyatın, fikir həyatının Farslaşması başlan dı; Şiəlik Türklərin kimliyini, ilk növbədə etnik kimliyini müəyyən etdi.

 

  1. Şiəliyin yeganə məzhəb elan edilməsi Səfəvi dövləti xaricində qalanları “kafir” elan etdi. Türk dünyası, daha ümumi şəkildə İslam aləmi bölündü. Bu bölünməni aradan qaldırmaq cəhdləri (II İsmayıl, Nadir Şah) uğursuzluqla nəticələndi.

 

  1. Hakimiyyətin legitimliyi (məşruluğu) prinsipi dəyişdi. Səfəvilərdən əvvəlki hakim sülalələr ali hakimiyyətə iddialarını Oğuz nəslindən, ya Çingiz Xandan gəlmələri ilə əsaslandırırdılarsa, Səfəvilər bu sistemi pozub, legitimliyi Musa Kazım nəslindən gəlmələrinə bağladılar.

 

  1. Aralıqlarla 150 il davam edən Osmanlı-Səfəvi savaşları, özəlliklə Səfəvilərin savaşlar vaxtı “yandırılmış torpaq” taktikası Azərbaycanı xaraba qoydu. Paytaxtın Təbrizdən köçürülməsi Azərbaycanı imperiyanın metropoliyası statusundan məhrum etdi. Kütləvi köçürmə siyasəti və bir çox Türk boyunun məhv edilməsi Azərbaycanda və bütün İran coğrafiyasında Türk elementini zəiflətdi.

 

  1. Fars etnik hərəkatı (əski Şüubiyyənin davamı) məzhəb təəssübkeşliyini körükləyərək, həm də hakim sülalələrin Fars kültürünə qayğısından faydalanaraq Fars etnik konsolidasiyasını durmadan gücləndirdi, Pəhləvi dövründə hakim millətə çevrildi, Xomeyni rejimində də bu statusu saxlamaqdadır.(Bu tezislərin açımı üçün, məsələn, mənim bu yazılarıma baxmaq olar: Osmanlı-Səfəvi savaşları və Azərbaycan, Azərbaycan tarixinin çağdaş problemləri, Bakı, 2000, s.230-246;Osmanlı-Safevi Savaşları, Mezhep Meselesi ve Azerbaycan, Türkler, İstanbul: Yeni Türkiye yayınları, 2002, s. 893-898; Azerbaycanın milli kimlik sorunu, Avrasya Dosyası, 2001, sayı 1, s. 132-159; http://www.gunaz.tv/aze/14/articleCat/1/articleID/2428-MILLETLESME-SURECINDE-SIELIYIN-YERI-1.html/inner/1)

Beləliklə, bugünkü İranda Türklüyün məzlum durumunun səbəblərini aramaq istəsək, onun tarixi köklərinə varmaq məcburiyyətindəyik. Rəsmi tarixçiliyimiz bu suala cavab vermək iqtidarında deyil. Bizim tarixçilik Məlikməmməd nağıllarının toplusundan ibarətdir, milli şüurun “Biz kimik, haradan gəlib, haraya gedirik?” əsas sualına cavab verməyə qadir deyil. 1905-dən sonrakı milli intibah dövründə bu sahədə bəzi addımlar atıldı. Min təəssüf, Sovet rejimi bu addımların davam etməsinə imkan vermədi. Verə bilməzdi. Çünki keçmişini, deməli özünü dərk etmiş xalq onun üçün təhlükəli idi.  

 Sovet dövrünün rəsmi Azərbaycan tarixi bir sıra prinsipial məsələdə İranın rəsmi tarixçiliyinin təkrarıdır. Eynilə hər ikisində də Səlcuqlular “işğalçıdırlar”, Moğollar “böyük bədbəxtliklər gətirdilər”, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri “geridəqalmış əşirət dövlətləridir”, Səfəvilər Azərbaycan və İran tarixinin “ən parlaq dövrüdür” və s.  

 Bu arada müzakirəmiz üçün böyük önəmə malik olan keçmişə prinsipial münasibət məsələsini qısaca ələ alaq. Qürurverici haldır ki, bizim milli düşüncə tarixində tarixi sorğulamaq anlayışı olub. Hələ də yetərincə dəyərləndirə bilmədiyimiz böyük fikir adamımız Əhməd Ağaoğlu “həqiqi millətçilik” anlayışını müdafiə etmiş, keçmişi ideallaşdırmağın əleyhinə olmuş,  tarixin öyrənilməsinin ondan dərs almaq üçün lazım olduğunu bildirmişdir. Məqalələrinin birində o yazırdı: “Gəlin açıq və səmimi danışaq. Əcdadlarımız bizə nəyi miras qoyub gediblər? Onlara nəyə görə hörmət etməliyik? Özlərinin səfehlikləri və ağılsızlıqları ucbatından şəhərləri, qarət olunmuş kəndləri tərk edib getdiklərinə görəmi, öz əcdadlarının əməyi ilə yaradılmış bütöv, nəhəng orqanizmləri  viran qoyduqlarına görəmi?... Əcdadlarımıza nəyə görə hörmət etməliyik? Zorakılıq qarşısında qorxub, geri çəkilmək ənənələrinə görəmi, bizim qüvvələrimizi hələ də korşaldan, bizi yaşamaq qabiliyyətindən tamamilə məhrum edən güclülərin qabağında  kor-koranə, mənasızcasına baş əymək xasiyyətinin nəsildən-nəslə irsən keçməsinə görəmi?”( Каспий, 18 yanvar 1905).

 Milli yüksəliş dövründə tarixi sorğulamaq başqa millətçilər üçün də xarakterikdir. Gənc publisist Üzeyir Hacıbəyli həmkarı Əhməd Ağaoğlu kimi milli naqisliklərin tarixi köklərinin olduğuna diqqəti çəkir, milli həyata gerçəkçi yanaşma tələb edir:”İçimizdə olan müxtəlif amillər, fəna rəftarlar, axırımıza çıxmağa qədər bizi bizar edən pis-pis hərəkətlər hamusu sələflərimizin adətləri imişlər ki, bu günə qədər içimizdə dəvam edüb, tərəqqi və təalimiz üçün böyük sədlərdir. Əgər sələflərimizin işlərinə dürüst diqqət edərsək, böylə bir nəticəyə gələrik ki, sələflərimiz bizi yox etmək, yer yüzündən götürmək istiyormuşlar.” (Üzeyir, Gələcəgi unutmiyalım,İrşad, 4 iyul 1906, N 156, s. 1.)

 Böyük Türkçü Təbrizli Əli (1929 – 1998) məşhur “Ədəbiyyat və milliyyət” adlı kitabında irqçi müəlliflərə qızdığı kimi, Türk hökmdarlarının milli dil və ədəbiyyata biganəliyinə də içdən yanmışdır. “Şimaldan-cənuba, şərqdən-qərbə kimi böyük-böyük imperator[luq]lar quran”, “özgə millətlərə dil və milliyyət təhmil etməyən” Türk sülalərinin siyasətinin bədəlini (“cəriməsini”) çağdaş soydaşları ödəyirlər. Təbrizli Əli həmin Türk sülalələrini qınayır:”Qulluqlarında yüzlərcə balaca şahlar, hökumətlər, tarix yazanlar, ədiblər və şairlər, memarlar və təbiblər olan ata və babalarımız, gələcək nəsl üçün, yəni biz[lər] üçün heç bir gözəl milli miras, milli dil və ədəbiyyat, milli tarix qoymayıblar. Fəqət günün nəğd olan qüdrət və gücünə qane olub, zəmanı və dünyanı kiçik və qısa düşünüblər.” Orta yüzillərdə Türk eliti içində etnik təəssübün olmaması (Nəvai heyrətləndirici istisnalardan biridir ) XX yüzildə ağır sonuclar verdi. Təbrizli Əli yazır:”Vara və sərvətə, qüdrətə və gücə, yaxşı yeyib və içməyə, habelə ev bəzəklərinə və yüzlərcə belə şeylərə və işlərə qiymət və dəyər qoyulurdu, ancaq dilə, ədəbiyyata, milli fərhəngə, milli vicdana, özün və millətin tanımağa elə bir könül və əlaqə göstərilmirdi. Və indi budur ki, bugünkü nəslin əlində bir öylə milli fərhəng yoxdur, və olub qalan varsa da ya gözlərdən itkindir, və ya zaman pası və tozu ilə örtülüdür.” (Baxın:http://www.gunaz.tv/aze/14/articleCat/1/articleID/2292-TEBRIZLI-ELININ-HARAYI.html/articlePg/2/inner/1)

 Milli fikir tarixində Türk sülalələrinin Türklükdən, etnik bağlardan qopmasına da toxunulmuşdur. (Bu qopma osmanlı üçün də xarakterikdir; Türkiyə tarixçiləri bu barədə çox yazmışlar) Məsələn, Əhməd Ağaoğlu bu məsələni məqalələrində, özəlliklə “İran və inqilabı” adlı kitabında  araşdırmış, böyük imperiyalar qurmuş bu sülalələr haqqında yazmışdır: “...əvvəldə biz onları öz dilinə sarılmış və öz adət-ənənələrinə bağlı görürük”, amma az sonra “hər yerdə Türk rəhbərlərini başqa lisanlara, başqa adətlərə qapılmış buluruq.” (Əhməd Ağaoğlu, İran və inqilabı, Bakı, 2009, s.26-29) Səbəb onlarda etnik şüurun deyil, mənsub olduğu tayfa/boy şüurunun olmasıdır. Odur ki, bunların sonuncusu Qacarlar, “soyundan uzaqlaşmış və mənən yıprandığından” tarixə çevrildi.(Baxın: http://www.gunaz.tv/aze/14/articleCat/1/articleID/2245-EHMED-AGAOGLU-IRAN-HAQQINDA.html/articlePg/3/inner/1) Onlardan əvvəl Səfəvilər də eyni taleyi yaşamışdı. Yeri gəlmişkən, yaddaşıma həkk olunmuş kiçik bir hadisəni deyim. 1988-ci ildə İsfahanda işlərkən Səfəvilərin qalıqlarından olan mühəndis Əlireza Səfəviyə eyni millətdən olduğumuzu deyəndə çox acıqlı şəkildə mənə “Tork, Fars, yəni çe? Həmeye ma İraniyim” (Türk, Fars nədi? Hamımız İranlıyıq) demişdi.

 Bir neçə kəlmə də Dr. Dilavər Əzimlinin mənim yazıma və mənə qarşı yönəlmiş fikirləri barədə (Taxma imzalı bəzi şəxslərin atmaca, ədəbsiz, eybəcər fikirlərinə münasibət bildirməyə dəyməz). Lap əvvəldən deyim ki, hörmətli tarixçi dostumuzun aşağıdakı fikirləri ilə icazə versə razı olmadığımı bildirim. Sırası ilə:

-          “Bütün Şərq hökmdarları böyük Turanı yaratmaq arzusundaydılar.”

-          “Çaldıran Türk hərb tarixinin ən parlaq zirvəsi idi.”

-          “Baxın, bütün orta əsrlərdə Avropada nə qədər mühüribələr baş verib. Heç onlar o müharibələrin adını çəkmirlər.”

-          “Şah I Abbas böyük bir imperiyanın rəhbəri idi. Ordunu Avropa sistemi əsasında formalaşdırırdı.  O zamanlar Osmanlı imperiyası da bu sistemdən istifadə edirdi. Yeniçərilər kim idi? Bəlkə Türk balaları idilər.”

-          “O zaman erməni nə gəzirdi. Onlar xristian əhalisi idi. Biz hələ də Ərməniyyə məsələsinə aydınlıq gətirməmişik. Ona görə də erməni yazırsınız.”

-          “Nəinki Azərbaycan, eyni zamanda  Dünya tarixinə qüdrətli bir şəxsiyyət kimi daxil olan Şah I Abbas bizim tarixşünaslığımızda hələ də öz qiymətini almamışdır.”

-          “Səfəvilər imperiyasının dənizə çıxışını təmin etmək istəyən Şah I Abbas paytaxtı da İran körfəzinə yaxın olan İsfahana köçürdü. Onun atdığı bu addım indi də bizim tarixşünaslığımızda düzgün olaraq qiymətləndirilmir və bu addımdan ona qarşı istifadə edirlər. Əvvala, başa düşmək lazımdır ki, istər Səfəvilər imperiyası, istərsə də ondan sonrakı hakimiyyətlər, o cümlədən Qacarlar dönəmində Təbriz həmişə ölkənin mərkəzi şəhəri sayılıb.”

-          “Şah I Abbasın paytaxtı İsfahana köçürməsində heç bir şəxsi maraqdan söhbət gedə bilməzdi. Şah I Abbasın başlıca məqsədi İran körfəzi ticarətinə çıxışı əldə etmək idi. Çünki Dünya ticarət sistemində böyük dəyişikliklər baş vermiş və okean ticarəti daha böyük önəm kəsb edirdi. İsfahanın İran körfəzinə yaxınlığını nəzərə alsaq, onun addımına yalnız haqq qazandırmaq mümkündür.”

-          “Şah I Abbas türkçülüyə olduqca bağlı bir şəxs idi və özünü Türk dünyasının böyük imperatoru sayırdı.”

-          “Bir məsələni də unutmaq lazım deyildir ki, paytaxtın dəyişdirilməsi dövlətin və ya imperiyanın mahiyyəti dəyişmir. Şah I Abbas həm də böyük bir nəslin davamçısıydı və həmin nəslin ənənələrinə sadiq idi. Həmin ənənələrdən kənara çıxmaqsa qeyri-mümkün idi. Bu ənənələr müxtəlif formalarda XX əsrin əvvəllərinə qədər davam etmişdi. Bu ənənələrin daşıyıcılarının ən ali məqsədi  Azərbaycan imperiyasını yaradıb, ona xidmət etmək idi.”

-          “İran deyəndə bu gün təsəvvürümüzdə canlanan fars dövləti nəzərdə tutulmur. Böyük türk imperatorları Azərbaycan əraziləri kimi, İranı da həmişə öz əraziləri sayıblar. Çünki İranın altı minillik tarixi vardır. Bir həqiqəti də qəbul etmək lazımdır ki, İran kəlməsinin özü qədim mənbələrdə əksini tapmır.”

-          “IX əsrə qədər heç bir ərəb mənbəsində İran kəlməsi yoxdur. Ərazi sülalələrin adı ilə adlandırılmışdır. İran kəlməsinin farslarla da bağlılığı yoxdur. Bu ad sonradan onlara şamil olunmuşdur.”

-          “O zaman atılan bütün addımlar dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edirdi. Təbii ki, sözə baxmayan tayfalar cəzalandırılmalıydı. Biz vaxtilə onun kimi hərəkət etsəydik, bəlkə də Surət Hüseynov, Əlikram Hümbətovun qabağindan qaçmazdıq. Bir də Şah I Abbas onu etməsəydi, bəlkə də bu gün Naxçıvan da ermənilərin əlinə keçəcəkdi.” 

-          “Bu təriqətlər içərsində «Səfəviyyə» təriqəti xüsusi olaraq seçilmiş, məhz bu  təriqətin bazasında sonralar meydana çıxmış «Qızılbaşlıq» hərbi-siyasi-dini (sufi) doktrinanın hesabına sufilərin rəhbərlik etdiyi sekulyar dəyərlərə söykənən bir dövlət qurulmuşdur.” 

-          “«Səfəviyyə» təriqətinin yaranması və həmin təriqətin yaradıcılarının amal və məqsədlərini diqqətə çatdırmaq lazımdır. Qabaqcadan bildirək ki, bu təriqəti yaradanların başlıca amalı siyasiydi, yəni gələcəkdə Azərbaycan dövlətini ərsəyə gətirmək onların ən böyük məqsədiydi.”

-          “«qızılbaşlıq» tarixi göstərir ki, onun mərkəzində dayanan başlıca faktor türkçülük və qədim türk inanclarıdır.”

-          “Şah İsmayıl dövrü. Bu dövrdə  mərkəzləşdirilmiş Azərbaycan dövləti yaradılır və onun idarəçiliyi sufilərin əlinə keçir. Sufi dəyərləri bəllidir ki, sekulyar dəyərlərdir. Ona görə də bu dövləti sekulyar dəyərlərə malik dövlət adlandırmaq mümkündür. Həm də unutmayaq ki, bu dövrdə dövlətin qayəsində türkçülük ənənələri dayanırdı.”

-          “Xürrəmilərin ideologiyası ilə qızılbaşların ideologiyası arasında təkcə yaxınlıq deyil, ümumiyyətlə bu ideologiyaların ən qədim zamanlardan türk sistemindən gəlmələri özünü göstərirdi. Hər iki ideologiyanın kökündə Türk sistemi dayanırdı.”

-          “Şah I İsmayıl zamanında bir inanc axını olan «Qızılbaşlıq» Anadoluda da geniş yayıldı.”

-          “Qızılbaşlıq isə «Səfəviyyə» sisteminin ən uca zirvəsiydi ki, özündən öncəki bütün türkçülük ənənələrini tərkibində birləşdirmişdi.”

-          “1936-cı ildə İran siyasi termin kimi gündəmə gəldi. Buna qədər həmin ərazilərdə olan dövlətləri İran dövləti adlandırmaq hansı məntiqə sığır?”

-          “Siz deyə bilərsinizmi ki, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu dövlətlərinin yazı dili hansı dil idi? Və yaxud Atabəylər dövlətinin yazı dili hansı dil idi? Səlcuqların yazı dili hansı dil idi? Osmanlı imperiyasının yazı dili hansı dil idi? Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin dili hansı dil idi? Unutmusunuzsa, yadınıza salaq: Səfəvilər dövlətinin rəsmi dili Türk dili idi. Onda necə olur ki, o biri dövlətlər İran dövlətçiliyinə yad hadisə, Səfəvilər isə məhrəm sayılır. Hətta bir az da qabağa gedib Səfəviləri az qala Sasanilərlə eyniləşdirirsiniz. Yadınıza salaq ki, Sasanilər fars dövləti deyil.”

-          “Azərbaycan yalnız Səfəvilər zamanı bütövləşdi. Bu dövlət mənbələrdə “Dövləti Qızılbaşiyə” və yaxud “Dövləti Azərbaycan” adlanır. Azərbaycan nə ondan əvvəl, nə də sonra bütövləşməyib.”

Dr. Əzimlinin sıraladığımız bu tezislərini niyə yanlış saydığımızı, ya da onlara şübhə ilə yanaşdığımızı bu yazıda izah etmək imkanımız yoxdur. Yalnız bir-iki məsələyə münasibətimizi bildirək, bundan artıq oxucunu yormayaq.

 Dilavər bəy mənim kiçik yazımı tərsinə oxuyub. Deyir, “məqaləm Çaldırandan başlanır.” Yanlışdır, bir də oxusun. Orada bir dəfə belə “Çaldıran” sözü və bəhsi keçmir. Dilavər Əzimli özünə məxsus fikri opponentə aid edib, onu tənqid etmək istəyir. Bu, yanlış araşdırma texnologiyası deyil, əxlaq məsələsidir. Dilavər Əzimli kitabın müəllifini də, bəndənizi də mövzunu ifrat müasirləşdirməkdə ittiham edir. Tam tərsinə! Güntay Gəncalpın kitabı da, bəndənizin kiçik yazısı da obyektiv olmağa çağırışdır. Bizim dostlarımız isə görmək istədiklərini XVI əsrə, 13-14 yaşlı balaca uşağa aid edirlər (“Şah İsmayıl qüdrətli imperiya yaratdı.”).

 Şüubiyyə məsələsi barədə. Bu, göründüyü kimi, sadə məsələ deyil. Qısaca şərh etməyə çalışaq. İndiki İran coğrafiyasında ali hakimiyyət uğrunda Türk-Fars mübarizəsi yüzillərlə davam etmiş, Şahnamə, Şüubiyyəni də içinə alan Fars etnik hərəkatı sonda qalib gəldi.(Məsələn, baxın: http://www.gunaz.tv/aze/14/articleCat/1/articleID/2418-SULTAN-MAHMUD-SUUBIYYE-VE-SAHNAME.html/inner/1) İndi də Türklüyü aşağılayır, ona rişxəndlə “eşşək Türk” deməkdədir. Güntay Gəncalpın kitabı bunun tarixi köklərini ortaya qoymaq, bunu anlamaq üçün bir vasitədir.

 Biz birinci rəyimizdə yazmışdıq ki, Səfəvi mövzusu yeni məsələ deyil. Əvvəllər də müzakirə edilib. Sovet dövründə ona tabu qoyuldu. Səfəviliyin nəticələrinin aradan qaldırılması sahəsində II İsmayılın, Nadir Şahın fəaliyyətləri haqqında, Qacarların Şiə ruhanilərinə münasibəti barədə yazmışdıq. Təhrif etməmişik ki?  Əhməd Ağaoğlu və Məmməd Əmin Rəsulzadənin müzakirə olunan məsələ ilə bağlı fikirlərini misal gətirmişdik. Hörmətli opponentlər yazsınlar görək, burada nə təhrif var? Ya da sübut etsinlər ki, II ismayıl, Nadir Şah səhv ediblər, Ağaoğlu, Rəsulzadə, Sabir, Nərimanov, Cavid... bu mövzuda yanlışlığa yol veriblər.

 Dilavər Əzimli deyir rəhmətlik Rəsulzadə, rəhmətlik Ağaoğlu köhnəlib. Bəs təzə fikir nədir? Onlar geriliyimizin, naqisliklərimizin və nəhayət Farsın əlində oyuncaq olmağımızın nədənlərini Fars kültürünə ifrat bağlılıq, Şiəliyə fanatikcəsinə vurğunluq, bir sözlə, etnik/milli şüurumuzun yıpranması ilə izah edirdilər. Rəsmi tarixçilik, eləcə də onun aqressiv adepti Dilavər Əzimli bunu  nə ilə izah edir? 1960-cı illərin üçcildliyini, ya 80-ci illərin yeddicildliyini ələk-vələk edin, cavab tapa bilməyəcəksiniz. Güntay Gəncalp bu səbəbləri müəyyən etməyə çalışır. Pis iş görür?

Səfəvi sarayında, orduda, küçədə, bazarda... Türk dilinin işlədilməsi həqiqətdir. Danışıldı, uçdu havaya, nəticədə Təbrizli Əli demişkən, bu ğün əlimizdə tutarlı bir şey yoxdur. Bu gün də İranda evdə-eşikdə, küçə-bazarda da danışılır. Rza Pəhləvi evdə arvadı ilə Türkcə danışıbmış, Türkiyə səfərində Atatürklə Türkcə danışıbmış. Xamnei də evdə, hətta ictimai yerlərdə ara-sıra Türkcə danışır. Şəxsən bəndənizlə Türkcə danışıb. Amma İİR-in rəsmi dili Farscadır. Bizim dediyimiz yazı dilidir. Budur qalıcı olan. Məhz yazı dili “rəsmi dil” sayılır. Təəssüflər olsun, Dilavər bəyin saydığı dövrlərin hamısında, bu sıradan Səfəvilər dövründə rəsmi dil Farsca idi.

 Dilavər Əzimli deyir Sovet dövrü rəsmi konseptinə toxunmayın, dünya dağıla bilər. Onun iddiasına görə milli tariximizdə heç bir yanlışlıq olmayıb, keçmişimizdə hər şey ideal olub.  Onda bizim bugünkü Quzeyli-Güneyli problemlərimiz haradan çıxdı? Ancaq Güntay Gəncalp bugünkü Güneyin Farsın əlində əsir-yesir vəziyyətində qalmasının tarixi köklərini axtarmağı təklif edir.

Şah Abbasa məftunluq Fars irqçisində də var, bizim dostumuz Dilavər Əzimlidə də. Hansı haqlıdır? “Fars qələt edir” – də deyə bilərik. Etsin, ancaq bu, sualdan qaçmaq olardı.

 İki cür tarixçilik var. Birisi emosinal tarixçilikdir, milli azadlıq hərəkatları və millət quruculuğu dövrlərində populyar olur. İnsanlarda gələcəyə ümid yaratmaq üçün möhtəşəm tarixi keçmişin möhtəşəm olayları qabardılır. Daha çox bu, yazıçı və publisistlərin əsərlərində görünür. O biri rasional tarixçilikdir. Bu, professionallıq, ciddiyyət tələb edən işdir. Güntay Gəncalpın bu kitabı professional görünməyə bilər, onlarla üslub, qramer, başqa tipli səhvlər var. Ancaq çox ciddi məsələyə çox ciddi yanaşma ortaya qoymuşdur. Dövlətsiz, hətta vətənsiz qalmış bir Güneyli qardaşımızın illərlə içində gəzdirdiyi və əzab verdiyi suallara cavab axtarmaq cəhdinə belə qəddar yanaşmaq olmaz. Dilavər Əzimli tariximiz haqqında yazdıqlarını heç olmasa onun işlədiyi şöbəyə müzakirəyə verməyi tələb edir. Bu, artıq orta əsrlər, lap elə XVI yüzil psixologiyasıdır.

 Sağa-sola saldırmaqla, yumruq qıcamaqla, təkəbbürlü pozada onu-bunu aşağılamaqla doğru olduğuna inandıra bilməzsən. Bunun yolu səbirdir, dəlil gətirməkdir, nəhayət etik-mədəni qaydaların əlifbasına əməl etməkdir. Əski Latınlarda bəlli bir məntiq vardı:”Qəzəblisən, deməli haqlı deyilsən.” Günümüzün Qızılbaşları, ya Səfəvi müridləri mövqelərini müdafiə etmək istəyirlərsə, buyursunlar, onların haqqıdır, ancaq şər-iftira atmasınlar. Dilavər Əzimli rəyində yazır: “Bu təbliğatın haradan qaynaqlandığını dəqiq bilməsək də, bunun arxasında müəyyən qüvvələrin dayandığı hiss olunur.” Tam yanlış, paranoik bir nalədir. Dilavər bəy və dostları rahat olsunlar, Səfəvi müəmmasını çözməyə çalışan əski fikir və əməl böyüklərimiz də, indi bu mövzuda rəsmi baxışdan fərqli fikir irəli sürənlər də Səfəvilərə qarşı “təbliğat aparmamışlar”, daha doğrusu, apara bilməzlər. Çünki Səfəvilər yoxdurlar həyatda. Bu “təbliğatın arxasında müəyyən qüvvələrin dayandığı” haqda səfsətə fikir isə elm adamının deyil, əski NKVD-KQB agentinin fikri ola bilər.

 Dilavər Əzimli və dostlarının məni məzhəbçilikdə ittiham etməsi də yanlışdır. Bəndəniz üçün məzhəb fərqinin önəmi yoxdur. Məzhəb hər bir Müsəlmanın şəxsi işidir, onlardan birinə rəsmi status verib, başqasını aşağılamaq, bax, budur bölücülük.  Soruşmaq gərək: Hz. Peyğəmbər Şiə idi, yoxsa Sünnü?

 Sovet dövründən qalma rəsmi konseptin tərəfdarları hazır olsunlar. Bundan sonra da rəsmi tarixçiliyin anti-milli tezislərini çürüdən yeni-yeni fikirlərə şahidlik etmək məcburiyyətində qalacaqlar. Onlar coğrafiyaya dayalı rəsmi tarixçiliyin yerinə milli tariximizin əski Türk tarixi ilə başlanmasını gördüklərində qəzəblənməsinlər. Deyək ki, Elxanlılar dövrü tariximiz Rusların “monqolo-tatarskoe iqo” konseptinə uyğun olaraq tamamilə səhv şərh olunur, yeni konsept irəli sürülsə qızmasınlar. Deyək ki, Axundovla bağlı fərqli fikirlər ortaya çıxanda özlərini itirməsinlər. Sonda ünlü bir Qərb tarixçisinin faydalı bir fikrini xatırlatmaq istərdim: “Tarixin bilinməsi gələcəyi düşünmək üçün lazımdır... İnsan keçmişini nə qədər yaxşı tanıyırsa, bir o qədər az onun köləsi olur.” (Leon E. Halkin, Tarih Tenkidinin Unsurları, çeviren Bahaeddin Yediyıldız, Ankara: TTK basımevi, 2000)

 Son söz olaraq Oxu zalına bu müzakirəni təşkil etdiklərinə görə bir daha təşəkkürlərimi bildirmək istərdim. Eyni zamanda xatırlatmaq istərdim ki, ədəb qaydalarını pozan adamların ədəbsiz replikaları bu müzakirələrin konsruktiv getməsini önləyəcək. Halbuki bizim təmkinli, soyuqqanlı elmi müzakirələrə ehtiyacımız var...